Khi còn trẻ, đừng theo đuổi đam mê

[Viết năm 2018, đăng lại lên trang web cá nhân]

Gần đây trường cũ của mình có tổ chức cuộc thi viết về những suy nghĩ, kinh nghiệm của bản thân dành tặng cho các bạn sinh viên khóa mới. Thực ra mình cũng không thực sự để ý chương trình lắm, nhưng thầy Tran Duc Long có bảo mình viết mấy dòng chia sẻ với các bạn tân sinh viên nếu có thể. Sau khi đọc những bài viết chia sẻ của các bạn khác trên fanpage của trường, mình nghĩ chương trình này thực sự có ý nghĩa, cũng là “món quà” quý giá dành tặng các bạn tân sinh viên. Cho nên trong một buổi tối mất ngủ, mình quyết định chia sẻ mấy điều trải nghiệm vụn vặt, tủn mủn của bản thân. Tiếc là sau khi viết xong và gửi email cho BTC thì trục trặc lên trục trặc xuống. Thôi thì theo lời thầy Tran Duc Long: “đăng lên để thầy share”, mình copy, paste nguyên văn lại ở đây để thầy share cho các bạn sinh viên khoa mình. Hi vọng mấy dòng viết vội của mình có thể có ích với ai đó:

“Chào các bạn, mình là cựu sinh viên K58, Khoa Sinh học. Hôm nay hơi khó ngủ, lại nhớ tới cuộc thi viết rất ý nghĩa đã được thầy mình giới thiệu, nên mình cũng muốn viết một vài dòng chia sẻ với các bạn. Mình viết thuần túy với mục đích chia sẻ chứ không có ý định (và cũng không thể) nhận phần thưởng. Mình nghĩ bản thân mình cũng chưa đủ trưởng thành, chưa đủ trải nghiệm để “lên lớp” về tuổi trẻ. Bởi vậy, những gì mình viết thuần túy là những cảm nhận, suy nghĩ từ cá nhân mình, các bạn đọc tham khảo, không nhất thiết phải tán thành.

Trở lại với tiêu đề, tại sao mình nghĩ rằng khi chúng ta còn trẻ, chúng ta không nên theo đuổi đam mê? Bởi vì mình cho rằng phần lớn chúng ta chưa thực sự biết đam mê là gì. Thời nay không khó để chúng ta đọc được những lời khuyên dành cho giới trẻ, có thể đã được trích dẫn từ cuốn self-help nào đó, hoặc từ một ông tỉ phú xứ người, rằng: “Hãy theo đuổi đam mê, và thành công sẽ tới với bạn”. Và khó tìm hơn một chút, nhưng cũng không thiếu phổ biến, đó là những “tấm gương” bỏ tất cả để “theo đuổi tiếng gọi con tim”, và sau đó bàng hoàng khi nhận ra “giấc mơ” mình đã theo đuổi vỡ vụn. Cá nhân mình nghĩ rằng lời khuyên “theo đuổi đam mê” này thực sự viển vông và quá đơn giản hóa vấn đề. Công thức thành công mà họ thường cổ súy sẽ là: đam mê -> tập trung theo đuổi -> thành công. Tuy nhiên, mình nghĩ công thức nên là thế này: thích -> theo đuổi -> gặp khó khăn -> (hoặc nản mà bỏ, hoặc cố gắng vượt qua khó khăn) -> trở nên giỏi trong điều mà mình thích -> đam mê và thành công. Trong đó, cái gọi là “đam mê” sẽ tới với bạn ở sau bước “gặp khó khăn” và “vượt qua khó khăn”. Thường thì khi bắt đầu một thói quen, hoặc sở thích nào đó, đa phần thú vui đó đều rất hấp dẫn và bạn cũng sẽ nhanh chóng tiến bộ. Ví dụ sở thích chơi đàn: hồi cấp 2 mình có bắt đầu học đàn guitar. Bắt đầu từ việc dễ dàng chơi được những bài hát phổ biến sau một vài buổi tập, chẳng hạn như bài “Happy Birthday”, hay “Nhạc Rừng”… Mình đã thực sự thấy “đam mê” chơi đàn guitar và từng muốn theo nghiệp chơi đàn luôn đó. Nhưng không, sau một vài buổi “làm quen” nhẹ nhàng và thú vị, dần dần những bản nhạc trở nên phức tạp hơn, để có thể chơi được một bản etude trung cấp, mình có thể mất vài tháng, hay để chơi được những bản nhạc cao cấp hơn thì…thôi khỏi đi. Lúc đó mình có còn “đam mê” chơi đàn nữa không? Hiển nhiên là không rồi. Nếu là một bạn khác thực sự đam mê âm nhạc, có thể bạn ấy cũng sẽ gặp khó khăn khi bắt đầu tập những bản nhạc ở trình độ cao hơn, nhưng bạn đó sẽ có khả năng vượt qua những khó khăn đó và dần dần trở nên càng giỏi hơn, cũng là lúc có thể nói: đam mê âm nhạc. Mình nghĩ rằng “đam mê” là thứ tới sau, bạn chỉ có thể nhận ra sau khi vượt qua những khó khăn để trở nên giỏi hơn, chứ không phải là thứ bạn thấy thinh thích lúc bắt đầu. Bi kịch của phần lớn những người sống theo châm ngôn “theo đuổi đam mê” đó là ngộ nhận sự vui thích lúc bắt đầu là đam mê của đời mình. Liên hệ một cách không chặt chẽ thì: giả sử việc bạn thành công là một phản ứng hóa học, với sản phẩm là “sự thành công – theo quan điểm của bạn”. Có thể có nhiều con đường để đạt được nó, nhưng không phải con đường nào cũng là con đường đúng, mà chỉ những con đường có hiệu số năng lượng tự do Gibbs (DeltaG) âm mới là con đường khả thi. Dù vậy, kể cả những phản ứng có DeltaG âm (nghĩa là phản ứng có thể xảy ra), để xảy ra được cũng phải vượt qua rào cản năng lượng (năng lượng hoạt hóa) – là những khó khăn bạn sẽ gặp. Và đam mê có thể coi là chất xúc tác, làm giảm năng lượng hoạt hóa, giúp bạn có thể vượt qua khó khăn để trở nên giỏi hơn, thành công hơn.

Vậy thì làm sao để tìm được “đam mê”? Cũng như trong thống kê vậy, mẫu càng lớn thì kết quả càng đáng tin cậy, nên câu trả lời đơn giản của mình là “cứ thử đi, thử càng nhiều càng tốt”. Bạn hãy thử trải nghiệm, theo đuổi những thứ mà bạn thấy thú vị, hoặc kể cả chưa thấy thú vị lắm mà có thể thử, thì cứ thử đại đi. Đến khi gặp trở ngại trong việc trở nên giỏi hơn thì bạn thử cố một chút, một chút. Nếu thấy chả tiến bộ gì, thì chúc mừng, bạn đã tìm ra một thứ không phải đam mê của bạn. Hồi sinh viên, mình cũng từng thử tuốt tuột như thế: từ những thú vui lành mạnh như đàn hát, chụp ảnh, hoạt động xã hội, đi du lịch… cho tới những “thú vui không được lành mạnh lắm” như rượu chè nhậu nhẹt, yêu đương nhăng nhít…; hay trong công việc: công tác tổ chức, công tác Đoàn-Hội (ờm, vụ này thì sau mình thấy không thực sự phù hợp với bản thân, nhưng “lỡ” bị đẩy lên ngồi chỗ cao quá so với mong muốn mà xin mãi không thoát được, lại toàn ngồi đó ăn hại, nên bị các cán bộ Đoàn cùng thời ghét ghê lắm, các bạn có đọc được thì cho tớ xin lỗi hồi thơ dại đó nhé, haha); và cuối cùng là việc nghiên cứu khoa học. Cho tới hiện tại mình đã chọn tiếp tục theo đuổi việc nghiên cứu khoa học. Nghiên cứu khoa học thực tế không phải là những “giây phút Eureka” như trong phim ảnh đâu, mà là những ngày dài cắm mặt đọc tài liệu tới hoa cả mắt, đau cả đầu. Sau đó thì lại cặm cụi làm thí nghiệm, và hỏng, và làm lại, và lại hỏng… mệt mỏi và chán nản vô cùng. Nhưng sau những khó khăn đó, từng chút một, từng chút một, mình tự cảm thấy mình tiến bộ hơn – điều mình không có ở những việc khác: mình dần nhận ra vấn đề nhanh hơn sau mỗi lần thí nghiệm thất bại, đọc tài liệu nghiên cứu cũng hiểu sâu và nhanh hơn trước, tham gia trao đổi học thuật cũng dần nhìn được những điểm mấu chốt của nghiên cứu (thay vì cái gì cũng không hiểu, ngồi nghe báo cáo cứ chép lia lịa). Và tới thời điểm hiện tại, dù chưa thành công tí nào, nhưng mình nghĩ mình đam mê khoa học.

Bởi vậy, như tiêu đề: mình nghĩ rằng khi chúng ta còn trẻ, chúng ta đừng theo đuổi đam mê. Vì khi tự gắn mác “đam mê điều X”, thì chúng ta đã vô tình đóng lại rất nhiều điều thú vị khác mà chúng ta có thể trải nghiệm, và biết đâu trong số đó có điều ta thực sự yêu thích? Đây cũng là điều mình muốn nhắn nhủ tới các bạn sinh viên năm nhất: chúng mình còn trẻ mà, cứ trải nghiệm đi, đừng gò bó bản thân vào điều gì vội. Chúc các bạn có những ngày tháng tuổi trẻ đáng nhớ tại ngôi trường tuyệt vời này, và có những lựa chọn phù hợp với bản thân. Chào mừng tới với Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc Gia Hà Nội.”